Maar, zonder vrije wil zijn we niet echt verantwoordelijk voor onze daden. Goed en kwaad bestaan dan ook niet. We kunnen natuurlijk besluiten, zoals de beroemde neuroloog Oliver Sacks voorstelt, dat we moeten “doen alsóf we een vrije wil hebben”.
Oliver Sacks kiest voor deze tussenoplossing omdat hij niet alleen neuroloog is, maar ook psychiater. Zijn positie als mens en genezend psychiater ten opzichte van zijn patiënten zou anders ondraaglijk zijn. Maar hij erkent daarmee ook dat de vrije wil essentieel is voor de manier waarop we als mensen met elkaar omgaan, ook al moet hij als wetenschapper de vrijheid afwijzen.

Ik wil laten zien hoe Rudolf Steiner vanuit de antroposofie de menselijke vrijheid heeft verdedigd vanuit de natuurwetenschap. Het is een korte introductie in een paar basisprincipes van het antroposofisch mensbeeld bezien vanuit de filosofie, de evolutiebiologie en de natuurkunde. De inzichten van Steiner over theologie, recht, economie, onderwijs, pedagogie, landbouw, architectuur, kunst, astronomie, geneeskunde enz. laat ik onbesproken. Ik benadruk dat mijn betoog een beknopte kennismaking is. Er wordt niets bewezen.

Terminologie

Een kleine opmerking over het gebruik van vaktermen: determinisme, de identiteitstheorie, het functionalisme of het eliminatief materialisme verschillen natuurlijk van elkaar. Maar deze stromingen hebben gemeenschappelijk dat al onze ervaringen en ons bewustzijn tot de causale wetten van de natuurkunde worden gereduceerd. Zolang het onderscheid niet van belang is, duid ik daarom al deze opvattingen aan met materialisme.

Ik heb er voor gekozen rekening te houden met de opvattingen die we binnen de moderne wetenschap aantreffen, maar ik neem bewust de terminologie niet over. Met name niet van de moderne neurofilosofie. Deze heeft haar eigen jargon ontwikkeld dat een eigen leven is gaan leiden, los van de traditionele filosofie zoals dat begint bij Plato en Aristoteles. Vooral neurologen distantiëren zich niet alleen van de ideeënwereld maar ook van de gewone aardse wereld. Zij zijn in zeker opzicht wereldvreemd. Zij praten liever niet over gevoelens of ervaringen en vermijden begrippen zoals het ik, ideëel, fysiek of materieel. Bij voorkeur spreken zij over een theory of mind, mentale processen, informatie, signalen en impulsen. Bij de neurofilosoof Johan de Boer vinden we in “Neurofilosofie; hersenen, bewustzijn, vrije wil” de stelling dat 'een cognitie uiteindelijk kan worden gedefinieerd als een computatie van een symbolische representatie'. En dat allemaal binnen 'een geleefde experiëntele structuur'. Ik zie niet wat hier de meerwaarde van is. Omdat ik ook de eenheid wil bewaren tussen de filosofie, de natuurwetenschap en de geesteswetenschap, hou ik mij daarom aan de universele terminologie van Steiner die aansluit op de klassieke filosofie.

Belangrijk is op te merken dat ik een groot deel van de inzichten in de antroposofie en de moderne wetenschap te danken heb aan de Belgische kwantum-chemicus en homo universalis Jos Verhulst. Hij interpreteert de natuurkunde (kwantumfysica) en de biologie vanuit Aristoteles. Daarmee sluit hij niet alleen aan bij natuurkundigen als Bohr, Pauli en Heisenberg of de dichter-bioloog Goethe, maar slaat hij ook een brug tussen de gangbare natuurwetenschap en de geesteswetenschap van Rudolf Steiner.